Uzbekistan quyush taqiqlangan tashkilotlarga qo‘shilganlik uchun 10 yilgacha qamoq jazosi belgiladi

Qamoq jazosi, jarimalar va ommaviy reyestr

Adliya vazirligi xabariga ko‘ra, O‘zbekiston ekstremizmga oid qonunchiligiga o‘zgartishlar kiritib, ekstremistik, separatistik, fundamentalistik yoki boshqa taqiqlangan tashkilotlarda qatnashganlik uchun besh yildan 10 yilgacha qamoq jazosini belgiladi. O‘zgartishlarda ekstremistik materiallar va ramzlar bilan bog‘liq ayrim faoliyatlar uchun ma’muriy jazolar hamda vazirlik yuritadigan ommaviy elektron reyestr joriy etiladi.

Ma’muriy huquqbuzarliklar uchun fuqarolarga bazaviy hisoblash miqdorining 50 baravaridan 100 baravarigacha, mansabdor shaxslarga esa 100 baravaridan 150 baravarigacha jarima solinadi. Muqobil jazo sifatida 15 sutkagacha ma’muriy qamoq qo‘llanishi mumkin, huquqbuzarlikda foydalanilgan buyumlar esa musodara qilinadi.

Qonunchilikdagi mavjud qoidalardan “diniy ekstremizm” atamasi ham “ekstremizm” atamasi bilan almashtiriladi. Jinoiy jazolar bilan birga, o‘zgartishlarda tashkilotlar, materiallar va ayrim onlayn manbalarni Adliya vazirligining rasmiy veb-sayti orqali ochiq foydalanish mumkin bo‘lgan reyestrga kiritish tartibi ham belgilangan.

Oliy Majlis Senati qonunni 2026-yil 13-avgustda ma’qulladi. Qonun rasmiy e’lon qilingan kuni kuchga kiradi. Xabarda e’lon qilish sanasi, reyestr ishga tushiriladigan sana yoki jarimalarni so‘mga aylantirishda qo‘llanadigan bazaviy hisoblash miqdorining qiymati ko‘rsatilmagan.

Qaysi qilmishlar uchun qamoq jazosi beriladi?

Jinoyat kodeksidagi tegishli qoida ekstremistik, separatistik, fundamentalistik yoki boshqa taqiqlangan tashkilotlarda qatnashganlik uchun besh yildan 10 yilgacha jazo belgilaydi. Unda tashkilot faoliyatida ishtirok etish nazarda tutilgan; xabarda bayon etilgan ma’muriy qoidalar esa materiallar, atributlar va ramzlar bilan bog‘liq faoliyatlarga taalluqli.

Qoidada tashkilotlarning bir necha toifasi qamrab olingan. Separatizm, odatda, hududni mavjud davlat tarkibidan ajratib olishga qaratilgan harakatlarni anglatadi. O‘zgartishni baholayotgan o‘quvchilar uchun asosiy huquqiy masala har bir qoida qamrab oladigan qilmishdir: taqiqlangan tashkilotda qatnashganlik uchun qamoq jazosi, belgilangan materiallar va ramzlar bilan bog‘liq huquqbuzarliklar uchun esa quyida bayon etilgan ma’muriy jazolar qo‘llanadi.

Qamoq jazosining eng kam va eng ko‘p muddati o‘zgartish bilan belgilangan jazo doirasini ko‘rsatadi. Xabarda ishtirokning turli shakllari uchun jazo tafsilotlari berilmagan va qoida tatbiq etiladigan tashkilotlar alohida sanab o‘tilmagan.

Qaysi materiallar va ramzlar qamrab olinadi?

Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksga kiritilgan o‘zgartishlar belgilangan materiallarni tayyorlash yoki tarqatish maqsadida saqlashni qamrab oladi. Bular jumlasiga ekstremizm, separatizm yoki fundamentalizm g‘oyalari aks etgan materiallar; qirg‘inlarga yoki fuqarolarni zo‘rlik bilan ko‘chirishga da’vatlar; shuningdek, aholi orasida vahima uyg‘otishga qaratilgan mazmun kiradi.

Qoida ekstremistik va terroristik tashkilotlarning atributlari yoki ramzlarini tarqatish yoxud namoyish etish maqsadida tayyorlash yoki saqlashni ham qamrab oladi. Oddiy qilib aytganda, bu tashkilotlar bilan bog‘liq identifikatsiya belgilari yoki emblemalarga taalluqli bo‘lib, ularni tarqatish yoki ko‘rsatish maqsadi nazarda tutiladi.

Vazirlik xabarida bayon etilgan qoidada maqsad ham muhim o‘rin tutadi. Materiallarni saqlash bo‘yicha qoida ularni tarqatish niyatini nazarda tutadi. Tashkilot atributlari va ramzlari uchun esa ularni tarqatish yoki namoyish etish niyati ko‘rsatilgan. Bu tafsilotlar yangi ma’muriy qoidalar qaysi faoliyatlarga taalluqli ekanini tushunishga yordam beradi.

Jazolar moliyaviy jarima yoki qisqa muddatli qamoqni huquqbuzarlikda foydalanilgan buyumlarni musodara qilish bilan birga qo‘llashni nazarda tutadi. Musodara qilish huquqiy chora doirasida bu buyumlarning olib qo‘yilishini anglatadi.

Ma’muriy jazolar miqdori qancha?

O‘zbekistonda bunday jarimalar bazaviy hisoblash miqdoriga nisbatan belgilanadi. Bu ayrim huquqiy to‘lovlar va jazolarni hisoblashda ishlatiladigan standart pul birligidir. To‘lanadigan summani aniqlash uchun amaldagi bazaviy hisoblash miqdori jarimada ko‘rsatilgan songa ko‘paytiriladi.

• Fuqarolar: bazaviy hisoblash miqdorining 50 baravaridan 100 baravarigacha jarima.
• Mansabdor shaxslar: bazaviy hisoblash miqdorining 100 baravaridan 150 baravarigacha jarima.
• Muqobil jazo: 15 sutkagacha ma’muriy qamoq.
• Huquqbuzarlikda foydalanilgan buyumlar: musodara qilinadi.

Ikki toifadagi jarimalar miqdori o‘rtasidagi farq katta. Mansabdor shaxs uchun eng kam jarima bazaviy hisoblash miqdorining 100 baravariga teng bo‘lib, fuqaro uchun belgilangan eng yuqori jarima bilan barobar. Mansabdor shaxs uchun eng yuqori jarima 150 baravar, fuqarolar uchun esa 100 baravar etib belgilangan.

Ma’muriy qamoq taqiqlangan tashkilotda qatnashganlik uchun belgilangan besh yildan 10 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish jazosidan alohida choradir. O‘quvchilar bu ikki qoidani farqlashi kerak: qonun turli qilmishlar uchun turli jazolar belgilaydi.

Takroriy huquqbuzarlik qachon jinoiy ishga aylanishi mumkin?

Senatdagi muhokamalarda ekstremistik materiallarni tayyorlash yoki ularni tarqatish maqsadida saqlash bilan bog‘liq ayrim huquqbuzarliklarga dastlab ma’muriy jazo qo‘llanishi aytildi. Ma’muriy jazo tayinlanganidan keyin qilmish takrorlansa, jinoiy javobgarlik kelib chiqadi.

Senatorlar muhokama qilgan materiallarga oid huquqbuzarliklar uchun bu ketma-ketlik quyidagicha: dastlabki qoidabuzarlik ma’muriy jazoga olib kelishi, bu jazodan keyin takrorlangan qilmish esa jinoiy javobgarlikka sabab bo‘lishi mumkin. Demak, keyingi jinoiy ishga o‘tishda avvalgi jazo muhim ahamiyatga ega.

Taqiqlangan tashkilotda qatnashganlik uchun qamoq jazosi boshqa qoidaga taalluqli. Besh yildan 10 yilgacha bo‘lgan muddat ishtirok etganlik uchun belgilangan, Senat izohida esa materiallar bilan bog‘liq ayrim takroriy qilmishlarga nisbatan jazo kuchayishi haqida so‘z boradi. Xabarda materiallarga oid takroriy huquqbuzarliklar uchun qamoq muddati ko‘rsatilmagan.

Qonunchilik jarayonidagi bayon etilgan bosqichlar:

• 2026-yil 13-avgust: Senat qonunni ma’qulladi va materiallarga oid dastlabki hamda takroriy huquqbuzarliklarga qanday yondashilishini muhokama qildi.
• Adliya vazirligining bayonoti: vazirlik Jinoyat kodeksi va ma’muriy qonunchilikka kiritilgan o‘zgartishlarni bayon qildi.
• Rasmiy e’lon qilinishi: qonun shu kuni kuchga kiradi.

Elektron reyestrga nimalar kiritiladi?

“Ekstremizmga qarshi kurashish to‘g‘risida”gi qonunga kiritilgan o‘zgartishlar ekstremistik tashkilotlar, materiallar yoki manbalarning elektron reyestrini yuritish vazifasini Adliya vazirligiga yuklaydi. Reyestr vazirlikning rasmiy veb-saytida joylashtirilib, undan jamoatchilik foydalanishi mumkin bo‘ladi.

Reyestr doirasi ekstremistik deb e’tirof etilgan tashkilotlar bilangina cheklanmaydi. Unda ekstremistik faoliyatga aloqadorligi sababli faoliyati to‘xtatilgan tashkilotlar ham qayd etiladi. Shu bois reyestrdan foydalanuvchilar har bir tashkilotning qayd etilgan maqomiga e’tibor berishlari kerak bo‘ladi.

Reyestr quyidagi to‘rt toifani o‘z ichiga oladi:

• Ekstremistik faoliyat bilan bog‘liqligi sababli faoliyati to‘xtatilgan tashkilotlar.
• Ekstremistik deb e’tirof etilgan tashkilotlar.
• Ekstremistik deb e’tirof etilgan materiallar.
• Ekstremistik materiallar bir yil davomida kamida ikki marta joylashtirilgan va tarqatilgan telekommunikatsiya tarmoqlari yoki internetdagi elektron manbalar.

Elektron manbalarga qo‘yilgan mezon takroriy faoliyatga aniq miqdoriy chegara belgilaydi: bir yil ichida ikki yoki undan ortiq holat. Shu tariqa reyestrga alohida materiallar bilan birga materiallarni takroran joylashtirish va tarqatish bilan bog‘liq elektron manba ham kiritilishi mumkin.

Ochiq foydalanish fuqarolar va tashkilotlarga rasmiy ma’lumotlarni ko‘rish imkonini beradi. Reyestrning amaliy foydasi undagi yozuvlarda tegishli tashkilot, material yoki manba hamda uning huquqiy maqomi aniq ko‘rsatilishiga bog‘liq bo‘ladi.

Material Oliy sudga qanday yetib boradi?

Ekstremizmga qarshi kurashish uchun mas’ul davlat organlari material yoki manbani ekstremistik deb e’tirof etish jarayonini boshlaydi. Ular materialda ekstremistik mazmun mavjudligini tasdiqlovchi ekspert xulosasini ilova qilgan holda Bosh prokuraturaga iltimosnoma yuboradi.

Shundan so‘ng Bosh prokuratura so‘rovni asoslovchi hujjatlarning dalillarga tayanganini tekshiradi. Agar so‘rovni ma’qullasa, Bosh prokuror yoki uning o‘rinbosari Oliy sudga ariza kiritadi.

Oliy sud material yoki manbani ekstremistik deb e’tirof etish masalasini qonunda belgilangan tartibda ko‘rib chiqadi. Demak, jarayon mas’ul davlat organi taqdim etgan ekspert bahosi, prokuratura tekshiruvi va mamlakatning oliy sudiga kiritilgan arizani o‘z ichiga oladi.

Bu jarayonda ekspert xulosasining aniq vazifasi bor: u mazmunni o‘rganish orqali iltimosnomani asoslaydi. Prokuratura ariza uchun asoslarni tekshiradi, Oliy sud esa qonunchilikda nazarda tutilgan sud qarorini chiqaradi. Bu bosqichlar materialning dastlabki davlat bahosidan rasmiy ravishda ekstremistik deb e’tirof etilishigacha bo‘lgan yo‘lni tushuntiradi.

Kengroq atama va xabar beruvchilar himoyasi

“Diniy ekstremizm” atamasining “ekstremizm” bilan almashtirilishi tegishli qonuniy qoidalardan “diniy” so‘zini chiqarib tashlaydi. Natijada atama ekstremistik, separatistik va fundamentalistik g‘oyalar hamda faoliyatlarni bevosita nazarda tutuvchi qoidalar bilan uyg‘unlashadi.

Senatorlarning aytishicha, qonunchilik ekstremizm tushunchasiga aniqlik kiritib, ekstremistik faoliyat haqida xabar beradigan odamlarni himoya qilish mexanizmlarini ham takomillashtiradi. Xabarda himoya mexanizmlari yoki qayta ko‘rib chiqilgan ta’rif haqida batafsil ma’lumot berilmagan. Qonundagi o‘zgarishlarning to‘liq qamrovini tushunmoqchi bo‘lganlar uchun bu jihatlar muhim.

Qonunchilik paketi bir nechta aniq o‘zgarishni birlashtiradi: taqiqlangan tashkilotlarda qatnashganlik uchun qamoq jazosi, material va ramzlar bilan bog‘liq muayyan huquqbuzarliklar uchun ma’muriy jazo, ayrim takroriy qilmishlar uchun jinoiy javobgarlikka o‘tish tartibi hamda prokuratura va Oliy sud ishtirokidagi jarayon asosida yuritiladigan ommaviy reyestr.

Fuqarolar, mansabdor shaxslar va tashkilotlar uchun amaliy jihatdan muhim masalalar har bir qoida qamrab oladigan qilmishlar, materiallar va ramzlarni tayyorlash yoki saqlashga bog‘liq maqsad hamda reyestrdagi yozuvlarning maqomidir. O‘zgartishlar qachondan qo‘llanishini rasmiy e’lon sanasi belgilaydi.

Asosiy ma’lumotlar

• Ekstremistik, separatistik, fundamentalistik yoki boshqa taqiqlangan tashkilotlarda qatnashganlik uchun besh yildan 10 yilgacha qamoq jazosi beriladi.
• Materiallar va ramzlar bilan bog‘liq muayyan huquqbuzarliklar uchun jarima yoki 15 sutkagacha ma’muriy qamoq qo‘llanadi, buyumlar esa musodara qilinadi.
• Fuqarolarga bazaviy hisoblash miqdorining 50 baravaridan 100 baravarigacha, mansabdor shaxslarga 100 baravaridan 150 baravarigacha jarima solinadi.
• Senat muhokamalarida materiallarga oid ayrim huquqbuzarliklar ma’muriy jazodan keyin takrorlansa, jinoiy javobgarlik kelib chiqishi aytildi.
• Adliya vazirligi tashkilotlar, materiallar va belgilangan mezonlarga javob beradigan elektron manbalarni qamrab oluvchi ommaviy elektron reyestr yuritadi.
• Material yoki manbani ekstremistik deb e’tirof etish haqidagi arizalar Bosh prokuratura orqali Oliy sudga yuboriladi.
• Senat qonunni 2026-yil 13-avgustda ma’qulladi. Qonun rasman e’lon qilinganidan keyin kuchga kiradi.